Được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu từ năm 2010, Cao nguyên đá Đồng Văn trải rộng trên địa bàn 23 xã, lưu giữ những tầng địa chất có niên đại hơn 500 triệu năm. Đây được ví như một "bảo tàng địa chất ngoài trời" với hệ thống núi đá vôi karst hùng vĩ, các hóa thạch cổ sinh vật, hang động, trầm tích và nhiều minh chứng quý giá về lịch sử tiến hóa của Trái đất.
Không chỉ có giá trị về địa chất, Cao nguyên đá Đồng Văn còn là vùng đất giàu đa dạng sinh học với hai khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng là Du Già và Khau Ca. Kết quả điều tra cho thấy khu vực có hàng trăm loài động, thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam như sơn dương, các loài bò sát quý hiếm và đặc biệt là voọc mũi hếch – một trong những loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm của Việt Nam.
Song hành với những giá trị tự nhiên là không gian văn hóa đặc sắc của 17 dân tộc anh em cùng sinh sống. Qua nhiều thế hệ, đồng bào đã gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống về kiến trúc, trang phục, lễ hội, tiếng nói, dân ca, dân vũ, nghề thủ công, tri thức bản địa và phong tục tập quán, tạo nên bản sắc riêng có của vùng Cao nguyên đá.
Từ một vùng đất còn nhiều khó khăn, Cao nguyên đá Đồng Văn ngày nay đã trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách trong nước và quốc tế với nhiều điểm di sản, danh lam thắng cảnh và sản phẩm du lịch đặc sắc như Cột cờ Lũng Cú, Nhà Vương, Phố cổ Đồng Văn, Hẻm Tu Sản, đèo Mã Pì Lèng, Chợ phong lưu Khâu Vai, các làng văn hóa du lịch cộng đồng cùng nhiều sản phẩm nông nghiệp, ẩm thực đặc trưng.
Hiện nay, toàn vùng có 7 làng văn hóa du lịch cộng đồng với gần 700 cơ sở homestay phục vụ du khách. Giai đoạn 2021–2025, lượng khách du lịch tăng mạnh từ khoảng 900 nghìn lượt lên gần 3,5 triệu lượt mỗi năm, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững cho người dân địa phương. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của du lịch cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa.
Hướng tới kỳ tái đánh giá lần thứ IV của UNESCO trong năm 2026, việc nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. UBND tỉnh Tuyên Quang đã ban hành Quy chế quản lý, bảo vệ và phát triển Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, tạo cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo tồn các giá trị nổi bật toàn cầu gắn với phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Theo quy chế, Công viên địa chất được phân thành ba vùng chức năng gồm vùng lõi, vùng đệm và vùng phát triển bền vững để quản lý phù hợp với từng loại hình di sản. Trong đó, vùng lõi là khu vực có giá trị đặc biệt quan trọng cần được bảo vệ nghiêm ngặt, bảo tồn nguyên trạng các giá trị địa chất, cảnh quan, đa dạng sinh học và di sản văn hóa; nghiêm cấm các hoạt động làm thay đổi cảnh quan hoặc tác động đến các yếu tố gốc cấu thành di sản.
Bên cạnh đó, tỉnh chú trọng điều tra, kiểm kê, đánh giá và cập nhật các điểm di sản; xây dựng kế hoạch bảo vệ, tu bổ, tôn tạo và phục hồi các giá trị di sản trên cơ sở khoa học, bảo đảm giữ gìn tính nguyên gốc. Mọi chương trình, dự án phát triển trong phạm vi Công viên địa chất đều phải tuân thủ nguyên tắc "Phát triển để bảo tồn, bảo tồn để phát triển", phù hợp với các tiêu chí của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO và không làm ảnh hưởng đến các giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.
Tỉnh cũng khuyến khích phát triển du lịch địa chất, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa gắn với giáo dục di sản; khai thác tài nguyên hợp lý, không vượt quá sức chịu tải của môi trường; tạo điều kiện để cộng đồng địa phương tham gia, hưởng lợi trực tiếp từ các hoạt động phát triển du lịch và trở thành chủ thể trong công tác bảo tồn di sản.
Đối với các tổ chức, cá nhân sinh sống và hoạt động trong khu vực Công viên địa chất, việc xây dựng các công trình phải bảo đảm hài hòa với cảnh quan thiên nhiên, ưu tiên kiến trúc truyền thống, sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường; thực hiện đầy đủ các biện pháp thu gom, xử lý chất thải, bảo vệ môi trường sinh thái. Các tuyến, điểm tham quan phải được quản lý đúng quy định; hoạt động nghiên cứu khoa học, khai thác tài nguyên phải bảo đảm không làm suy giảm giá trị địa chất, văn hóa, đa dạng sinh học và không ảnh hưởng đến đời sống của cộng đồng dân cư.
Bảo tồn và phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp, người dân và mỗi du khách khi đến với vùng di sản. Mỗi hành động thiết thực như giữ gìn cảnh quan, không xả rác, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, tôn trọng bản sắc văn hóa, ứng xử văn minh với môi trường đều góp phần gìn giữ danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO.
Phát huy những giá trị đặc sắc của Cao nguyên đá Đồng Văn không chỉ là gìn giữ một di sản quý giá của nhân loại mà còn là nền tảng quan trọng để xây dựng hình ảnh một vùng đất giàu bản sắc, phát triển du lịch xanh, kinh tế xanh và phát triển bền vững, góp phần nâng cao đời sống Nhân dân và quảng bá hình ảnh tỉnh Tuyên Quang đến bạn bè trong nước và quốc tế.
MQ
