Xã Mèo Vạc là đơn vị hành chính mới của tỉnh Tuyên Quang được thành lập theo chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025. Xã được hình thành trên cơ sở sáp nhập thị trấn Mèo Vạc cùng các xã Tả Lủng, Giàng Chu Phìn, Pả Vi và thôn Mua Lài Lủng xã Pải Lủng thuộc huyện Mèo Vạc trước đây. Sau sáp nhập, xã Mèo Vạc trở thành một trong những địa bàn trung tâm của khu vực phía Bắc tỉnh Tuyên Quang, giữ vai trò quan trọng về phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn văn hóa dân tộc và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng biên giới.
Về dân cư và xã hội, xã Mèo Vạc có quy mô dân số khoảng gần 20.056 người (tính đến tháng 5/2026), với 17 dân tộc cùng sinh sống. Trong đó, đồng bào dân tộc Mông chiếm tỷ lệ lớn nhất, bên cạnh các dân tộc Dao, Tày, Nùng, Giáy, Lô Lô và nhiều dân tộc khác. Sự đa dạng về thành phần dân tộc đã tạo nên một không gian văn hóa phong phú, mang đậm bản sắc vùng Cao nguyên đá Đồng Văn.
Mèo Vạc từ lâu được biết đến là vùng đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Người dân nơi đây vẫn gìn giữ nhiều phong tục, tập quán, lễ hội dân gian, nghề thủ công truyền thống và các loại hình văn nghệ dân gian mang đậm dấu ấn văn hóa các dân tộc. Những làn điệu dân ca, tiếng khèn Mông, các nghi lễ truyền thống, trang phục dân tộc cùng nghệ thuật ẩm thực đặc trưng đã trở thành nét đẹp văn hóa tiêu biểu, góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của địa phương. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được bảo tồn, phục dựng và gắn với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm.
Sau sáp nhập, xã Mèo Vạc sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển các hoạt động văn hóa, du lịch và dịch vụ. Địa phương là một trong các xã trung tâm của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, có nhiều cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, bản làng truyền thống và các điểm đến nổi tiếng. Đây là cơ sở quan trọng để phát triển du lịch gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân.
Lĩnh vực giáo dục và đào tạo tiếp tục được quan tâm đầu tư. Mạng lưới trường học trên địa bàn cơ bản đáp ứng nhu cầu học tập của con em các dân tộc. Toàn xã có 15 đơn vị trường học (04 Trường Mầm Non, 03 Trường Tiểu học, 03 Trường THCS, 02 Trường liên cấp Tiểu học – THCS, 01 Trường liên cấp THCS-THPT, 01 Trường THPT, 01 trung tâm Giáo dục NN-GDTX). Công tác phổ cập giáo dục, duy trì sĩ số học sinh, nâng cao chất lượng dạy và học được chú trọng. Các chương trình hỗ trợ học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, học sinh có hoàn cảnh khó khăn được triển khai hiệu quả, góp phần nâng cao mặt bằng dân trí và chất lượng nguồn nhân lực địa phương.
Công tác chăm sóc sức khỏe Nhân dân có nhiều chuyển biến tích cực. Hệ thống y tế cơ sở từng bước được củng cố, các chương trình y tế cộng đồng, phòng chống dịch bệnh, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em được thực hiện thường xuyên. Bệnh viện Đa khoa khu vực Mèo Vạc cùng mạng lưới y tế cơ sở đóng vai trò quan trọng trong công tác khám, chữa bệnh, bảo vệ và nâng cao sức khỏe Nhân dân trên địa bàn.
Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao quần chúng ngày càng phát triển. Nhiều chương trình giao lưu văn hóa, hội thi, hội diễn, các giải thể thao được tổ chức thường xuyên, tạo không khí thi đua sôi nổi, góp phần tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc được gắn với xây dựng đời sống văn hóa cơ sở và phong trào xây dựng nông thôn mới.
Bên cạnh đó, xã Mèo Vạc đang đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng phục vụ người dân. Trung tâm Phục vụ hành chính công xã được đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại, góp phần tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp trong giải quyết thủ tục hành chính. Các lớp tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng chuyển đổi số cho cán bộ, công chức và người dân được triển khai thường xuyên, từng bước xây dựng chính quyền số, xã hội số và công dân số.
Phát huy truyền thống đoàn kết, ý chí vượt khó và những tiềm năng, lợi thế sẵn có, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Mèo Vạc đang nỗ lực xây dựng địa phương phát triển toàn diện, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao chất lượng cuộc sống Nhân dân, góp phần xây dựng tỉnh Tuyên Quang ngày càng giàu đẹp, văn minh và phát triển bền vững.
